...powrót do strony głównej...
Krótka historia ziem powiatu nowotarskiego.
1. Prehistoria.
2. Pierwsze wzmianki pisane.
3. Wołosi.
4. Okres przemian społeczno-gospodarczych.
5. XVIII wiek - lata wojen i pożogi.
6. Zabór austriacki.
7. Lata międzywojenne.
8. II wojna światowa.
9. Podhale współczesne.
1. Prehistoria.
Wczesne odkrycia archeologiczne potwierdzają fakt obecności człowieka na terenach Podhala, jednak nie stwierdzono występowania żadnych stałych osad. Był to raczej teren przejściowy,
chwilowa przestań w podróży na północ Europy. Dopiero wraz z rozwojem rolnictwa, w tym pasterstwa, ziemia ta stawała się dla człowieka atrakcyjnym miejscem bytu.
2. Pierwsze wzmianki pisane.
Najstarsze wzmianki pisane pochodzą z pierwszej połowy XIII wieku, jest to akt przekazania terenów nowotarskich wojewodzie krakowskiemu Teodorowi Gryfitowi przez księcia krakowskiego.
Pojawiła się też informacja datowana na 1252 rok, w której wspomniano o istnieniu obronnego grodu królewskiego strzegącego doliny Białego Dunajca. ponieważ Podhale było słabo zaludnione, a
Węgry prowadziły szeroko zakrojoną akcję kolonizacji na nie do końca uformowanych granicach z Polską, Gryfit przekazuje te ziemie do zagospodarowania cystersom, w zamian otrzymują oni prawo do
eksploatacji rabskich solanek. Misja sprowadzenia osadników na te ziemie przypada starosądeckim klaryskom. Siostry zakonne z werwą biorą się do pracy i już pięćdziesiąt lat później kroniki
odnotowują 6 nowych wsi. Powstaje w 1346 roku Nowy Targ. Jak sama nazwa wskazuje, było to miasto handlowe z wieloma przywilejami targowymi; mogło pobierać cło od towarów wiezionych z
Węgier, miało prawo składować wielicką sól i olkuski ołów. Sól z Rabki była droga w produkcji i nie było jej za wiele, mimo prowadzonych poszukiwań nie znaleziono jej złóż. W 1370 roku król
Polski, Ludwik Węgierski odebrał cystersom prawa użytkowania ziem nowotarskich; chodziło o wydzierżawienie zamku oszustowi bijącemu fałszywe monety; od tego czasu stały się one terenami
oddawanymi pod zastaw długów, za zasługi etc.
3. Wołosi.
Nowi dzierżawcy nastawieni byli na maksymalizację zysków, a brakowało rąk do pracy. Rozwiązanie tej kwestii przyszło samo z siebie. Po Europie wędrowali koczownicy, szukający miejsc odpowiednich
do wypasu swoich stad. Podhale, mimo że w znacznej części porośnięte lasami z nie najlepszą glebą pod uprawę, ze swoimi rozległymi halami nadawało się do tego celu idealnie. Wołosi,
tak nazywali się owi koczownicy, byli plemieniem bałkańskim o religii opartej na prawosławiu, z mocnymi elementami pogaństwa. Na Nowotarszczyznę ściągali też chłopi chcący zacząć nowe życie, nie
tylko z Polski, także z Rusi i właśnie tych drugich błędnie zaczęto zaliczać do Wołosów. Potomkowie Wołosów i Rusinów - Łemkowie żyją na tych terenach po dziś dzień. Ta mieszanka kultur stała się
zaczynem tego, co dziś nosi miano kultury góralskiej.
4. Okres przemian społeczno-gospodarczych.
W XVI wieku wzrasta znaczenie szlachty na terenie Polski, zaczyna się okres przemian społecznych. Gospodarka rolna oparta kiedyś na dzierżawie, przekształcała się w folwarczną, gdzie czynsz
zastąpiła pańszczyzna odrabiana na początku jednego dnia w tygodniu. W XVII wieku wzrastał wyzysk chłopstwa, zwiększała się liczba dni pańszczyzny, łamane były prawa kmieci, siłą chciano
wprowadzać system folwarczny, oparty na hodowli pszenicy, na kiepską glebę górska, wszystko to do doprowadziło w 1651 roku do zrywu górali pod dowództwem Aleksandra Kostki Napierskiego.
Sukcesem zakończył się marsz powstańców na zamek czorsztyński. Wezwania Napierskiego do ogólnokrajowej walki ze szlachtą nie spotkały się jednak z większym odzewem. Zamek odbito, a przywódcę
chłopów powieszono. Niestety, czasy niepokojów dopiero się zaczęły, lecz nie najgorsze były pożary i zarazy. Przez ziemię podhalańską w połowie lat pięćdziesiątych XVII wieku przetoczyła się
armia szwedzka; splądrowała okoliczne miasta i wymordowała znaczną część mieszczan. Ruszyło również chłopstwo, wywołując nową, trwającą trzy lata rebelię, zakończoną w 1672r. w Starostwie
Czorsztyńskim.
5. XVIII wiek - lata wojen i pożogi.
W XVIII wieku słabo rozwinięte szlaki komunikacyjne, z których większość szła traktami wydeptanymi przez pasterzy i ich stada oraz wzrost znaczenia handlu morskiego nie pomagały odzyskać
miastom polskim, opartym głównie na zyskach z handlu, podnieść się z popotopowego kryzysu. Na ziemiach powiatu tarnowskiego biły się wojska rosyjskie podczas III wojny północnej z
jednostkami starosty Lubomirskiego z Lubowni, grasowali Kozacy przeciwni elekcji Stanisława Leszczyńskiego na króla, konfederaci barscy, wojska korony, na Austriakach kończąc.
6. Zabór Austriacki.
Ziemie te zostały zajęte jeszcze przed oficjalnym aneksem, powszechnie znanym pod nazwą I rozbioru Polski. Otóż, władczyni Austrii, Maria Teresa wykorzystała fakt słabości Polski oraz pojawienie
się kilku ognisk różnych chorób zakaźnych, które wybuchały równie często w innych częściach Europy i, pod pretekstem utworzenia kordonu sanitarnego mającego chronić królestwo węgierskie,
zajęła w latach 1769-1770 południowe ziemię polskie aż po Sądecczyznę włącznie. Państwo austro-węgierskie było krajem wielonarodowym, aby utrzymać je we względnym spokoju rząd austriacki
wprowadził szereg reform administracyjnych dających względną wolność władzom samorządowym. Powstały powiaty, a praktycznie każda miejscowość była gminą z demokratycznie wybieranym wójtem.
Ziemie królewskie zostały szybko wyprzedane przez zaborcę. Był to też okres wzrostu zainteresowania zdrowotnymi właściwościami wód w tej okolicy. Przeprowadzono badania źródeł rabskich i
szczawnickich, które potwierdziły znaną od setek lat tubylcom prawdę o zdrowotnych właściwościach solanek. Zaczął rozwijać się przemysł turystyczny, wypoczynkowy, powstawały pierwsze pijalnie
wód i kąpieliska. Nastał czas prosperity regionu, modnego wówczas wśród bogatszych Polaków. Budowa kolei łączącej Chabówkę z Krakowem zapewniła pensjonatom pełne pokoje. Ogólnie okres zaborów
był czasem spokojnego i stabilnego wzrostu rejonu.
7. Lata międzywojenne.
Po I wojnie światowej pretensje to ziem powiatu wysunęły Słowacja, a do terenów Orawy- Czechy. Spory graniczne rozstrzygnąć miały plebiscyty. Niestety, agresja Rosji Radzieckiej
odwróciła uwagę władz od problemu i Czesi wraz ze Słowakami przejęli część terenów bez plebiscytu. Lata międzywojenne to kontynuacja tendencji rozwojowych. Wzrosło również znaczenie
czysto turystyczne regionu, a Rabka stała się światowej sławy uzdrowiskiem dziecięcym.
8. II wojna światowa.
Otoczona z trzech stron Słowacją ziemia podhalańska była jednym z pierwszych celów ataku wojsk niemiecko-słowackich. Wojsko Polskie utworzyło na terenie Podhala kilka stanowisk obronnych,
lecz po serii mniejszych potyczek, dowodzone przez majora; późniejszego generała Stanisława Maczka, zagrożone okrążeniem wycofało się z Podhala. Hitlerowcy od razu docenili walory okolicy
i często przyjeżdżali na przepustki lub aby się kurować po odniesionych ranach. Sprzyjało im także powstanie separatystycznego nacjonalistycznego kraiku, tworzonego głównie przez zakopiańskich
górali-Goralenvolku. W zamian za spokój mieszkańców i ochronę przed wywózkami Niemcy mieli zapewniony obszar spokoju bez niebezpieczeństwa ataku, porwań etc. ze strony partyzantki.
Trudno wystawić ostateczną ocenę intencji twórców tego państewka, uważa się czasami, że była nią chęć oszczędzenia okolicznej ludności. Niemcy wymyślili nawet historyjkę, jakoby górale byli
pochodzenia germańskiego; mieszała się ona jednak z pazernością na pieniądze i dążeniem do władzy. Ironia losu spowodowała, że było to trochę na rękę działalności podziemnej. Przez Tatry szedł
szlak przerzutu ludzi do nowo tworzonych oddziałów polskich na Zachodzie. Niemiecka obecność w regionie oraz chęć zachowania rekreacyjnych walorów prowadziła do ograniczenia patroli do niezbędnego
minimum. Duma górali i poczucie narodowego obowiązku zaowocowały powstaniem kontrorganizacji, zwalczającej Goralenvolk. Niestety, udało się do tej grupy wprowadzić "kreta" i w 1942 roku
organizacja została rozpracowana, co skończyło się wieloma aresztowaniami i kilkoma egzekucjami. AK dopiero w 1943 dała przyzwolenie na tworzenie zbrojnej partyzantki. Jednak nadal głównym
zadaniem wojsk podziemnych było patriotyczne uświadamianie górali i ich dzieci, tajne nauczanie, gazetki podziemne etc. Wojna jednak była najtragiczniejsza dla ludności żydowskiej.
W 1942 zlikwidowano dwutysięczne getto w Nowym Targu. Ofiary pochowano na lokalnym cmentarzu. Nie udało się hitlerowcom stworzyć oddziałów SS złożonych z górali tatrzańskich.
Na przywódcę Goralevolk AK wydała wyrok śmierci, Wacław Krzeptowski został powieszony, lecz dopiero po opuszczeniu Podhala przez Niemców. 22 stycznia 1945 roku powiat nowotarski zostaje
całkowicie wyzwolony, spokoju, niestety, nie zaznaje. UB i NKWD błyskawicznie biorą się za typowe sobie "porządki". Szybko dochodzi do procesu i skazania, głównie na karę więzienia, ludzi
związanych z Goralenvolk . Potem oczy komunistów zwracają się w stronę organizacji partyzanckich. Dochodzi do bratobójczych walk zakończonych całkowitym rozbiciem siatki AK w lutym 1947 roku.
9. Podhale współczesne.
Lata powojenne to nacjonalizacja uzdrowisk i pensjonatów oraz ich rozbudowa. Problemy mieszkaniowe zmusiły ówczesne władze lokalne do budowy bloków, niekoniecznie pasujących do krajobrazu
podhalańskich miast. Ludzie zaczęli wracać do swoich typowych obowiązków związanych z wypasem stad, zajęto się również obsługą rosnącego ruchu turystycznego, co dziś stanowi podstawę
utrzymania górali. Piękne tereny i czyste powietrze zapewniają okolicy corocznie istny najazd turystów.
STAROSTWO POWIATOWE
W
NOWYM TARGU
al. Tysiąclecia 35
ul. Harcerska 1
34 - 400 Nowy Targ
tel. (18) 26-613-00
fax. (18) 26-613-44
e-mail:
starostwo@nowotarski.pl
Polecamy
Wszystkie prawa zastrzeżone